FETES
DU SIXIEME MOIS
Par :
Thongphouth Sananikone
Le «Hit Sip Song » rappelle pour le sixième
mois les cérémonies suivantes : aspersion
des statues de Bouddha et leur reposition, ordination et promotion des bonzes, fêtes de
Visakha Bousa.
Jusqu’à ce
dernier temps, le lancement des fusées (Bang Fay), qui a lieu à Vientiane après la
fête du Visakha Bousa, avait attiré l’attention des observateurs, qui ont
échafaudé à son sujet nombre d’hypothèses. L’étude sociolo- gique de
Condominas a montré qu’il s’agit de deux fêtes distinctes, dans la même
plaine de Vientiane, le Boun Bang Fay étant la fête du Protecteur du village, alors que
le Visakha Bousa est une fête purement bouddhiste. On affirme, d’autre part, avec
une grande clarté la nette distinction entre les deux à cause de leur motivation, de
leur rites, du jour de leur célébration. La fête bouddhiste est à la date fixe, elle
est l’offrande-hommage (Bousa) de la pleine lune du sixième mois (Visakha) ; la
fête animiste par contre doit s’insérer dans l’ensemble des célébrations du
mois des Phi (génie du village).
Dans tout le
Laos, les Protecteurs du territoire sont annuellement honorés de façon particulière
durant le mois des Phi. La fixation de celui-ci est élastique et dépend des usages, de
la disponibilité des différents villages, ainsi que de la vo- lonté expresse des Phi
consultés ; en gros, il se situe pendant le sixième et le septième mois, vers mai
et juin.
A cette époque
ont lieu partout diverses cérémonies, d’abord dans les Ho Phi (autel du génie)
centraux et puis dans les secondaires. Elles prennent une grande importance religieuse et
sociale, même si l’on note un certain désintérêt. Tout protecteur a sa fête
spéciale et la communauté de tous ses protégés se réunit ce jour là en sa pré-
sence ; elle s’accompagne du sacrifice annuel, présenté par le Cham (le
sorcier) au nom de tous. L’on évoque les Protecteurs, ceux-ci prennent possession
des médiums spécialisés ; à cette occasion, les agriculteurs peuvent obtenir les
prévisions du temps, et chercher à l’améliorer ou s’organiser en
conséquence. Divers jeux se rattachent à ces fêtes. Peut alors se célébrer le Boun
Samra (cérémonie de purification du village), qui a pour but de chasser les mauvais
esprits et les malheurs, à l’exemple de Bouddha ; l’on plante une tente au
centre du village, quatre si celui-ci est grand, et huit colonnes de bois à ses
extrémités, reliées entre elles par la corde sacrée ; des bonzes récitent
diffé- rents versets, bénissent l’eau avec laquelle ils aspergent tout le village.
Dans ce contexte
général de culte aux Protecteurs locaux s’insère la fête des Fusées (le Boun
Bang Fay), qui n’est souvent que la fête du Génie du village
Au début de l’après-midi,
s’opère le transport des fusées devant l’édicule du Protecteur du
village ; elles sont représentées par le sorcier (Cham) au génie du village (Phi
Ban), avec une prière et une offrande rituelle ; dans certains endroits, on en fait
partir deux petites sur place, comme prémices et hommage au Protecteur. Elles sont en-
suite promenées dans le village et à la fin déposées dans la cour de la pagode, où a
été érigé un autel provisoire au Phi Ban. Les cortège de fusées d’un lieu à un
autre sont toujours précédés par la Nang Thiem (femme médium des Pro- tecteurs). Elle
danse en habits de cérémonie, entre en transe et est abondamment servie d’alcool ;
elle répète ses danses devant les fusées placées sur un piédestal à côté le la
pirogue des courses. Le soir, on les porte encore durant le triple tour autour de la
pagode ; après quoi, elles sont remisées dans la cour ou la Sala (maison des
passagers ; refuge) ; un service religieux peut clore le rite. Durant la nuit ,
en plusieurs villages, se dispute le concours de tambours ; divers concurrents venus
des alentours exhibent leurs qualités rythmiques et leur endurance ; danses et
chants scandent le roulement des tambours de toute espèce et dimension. Et la nuit se
passe dans la bruyante allégresse habituelle en ces occasions.
Le lendemain
matin, après l’aumône aux bonzes, la Nang Thiem, ayant reçu la coupe d’hommage
et d'of- frande, exécute la danse du sabre, toujours devant les fusées, pour concentrer
sur elles toutes les maladies et les influences mauvaises. Avant midi, un repas est servi
aux bonzes et aux visiteurs. Puis, au début de l’après-midi, les fusées sont
amenées au lieu de lancement, hissées sur les rampes, pour lesquelles on utilise les
grands arbres voisins des rives du fleuve. Tout est mis au point. Les paris s’échangent
entre les constructeurs et curieux, entre habitants des différents villages. Finalement,
commence l’opération. Tout lancement est suivi par tous avec attention ; la
réus- site suscite cris de joie, d’admiration et d’enthousiasme ; les
ratés provoquent blâmes, insultes et moqueries. On porte en triomphe les vainqueurs,
tandis que les perdants deviennent le point de mire des allusions les plus malicieuses.
Tous retournent à leurs villages et, des jours durant, se raconteront les épisodes de la
fête, les liens entre les divers villages s’en trouvant ainsi renforcés.
Le Boun Bang Fay
est certainement une fête en honneur du Phi Ban, à qui l’on demande santé et
bonnes récoltes, particulièrement des pluies régulières. Les fusées ne sont pas
considérées comme un pur spectacle de divertissement, elles sont avant tout un hommage
et un offrande aux divinités locales pour obtenir la pluies ; dans la
réinterprétation bouddhiste elles deviennent aussi un hommage à Bouddha et
rappelleraient la fusée envoyée par les divinités embraser le bûcher de l’illuminé ;
elles représenteraient également le phallus et seraient de ce fait signe de fécondité,
ou encore elles évoquent les Nak (purificateurs et générateurs des pluies). Le rôle du
bouddhisme n’influe pas de grandement dans cette fête ; les bonzes y sont
présents comme constructeurs des fusées et peuvent profiter de cette réunion pour une
cérémonie proprement monacale. Le centre de la fête est l’édicule du patron du
village et ses officiants : Cham (Sorcier, maître du rituel) et Nang Thiem (femme
médium).
FEESTEN VAN DE ZESDE MAAND
De “Hit Sip Song” herinnert voor de zesde maand aan de volgende plechtigheden: besprenkeling van de Boeddhabeelden en hun herschikking, uitrusting en promotie van de monniken, feesten van Visakha Bousa.
Tot voor kort
heeft het afschieten van vuurpijlen (Bang Fay), dat plaats vindt te Vientiane na het feest
van Visakha Bousa, de aandacht getrokken van waarnemers die verschillende hypotheses
betreffende dit feest hebben onderschreven. De sociologische studie van Condominas heeft
aangetoond dat het gaat om twee duidelijk afgelijnde feesten, gehouden op dezelfde vlakte
te Vientiane, waarbij de Bang Fay het feest is van de Beschermheer van Vientiane en de
Visakha Bousa een puur boeddhistisch feest is. Men bevestigt aan de andere kant met een
grote helderheid het duidelijke onderscheid tussen de twee naar aanleiding van hun
drijfveer, hun rituelen en de dag waarop het feest plaats vindt.
Het
boeddhistisch feest vindt plaats op een vaste datum, het is een offerhulde (Bousa) voor de
volle maan van de zesde maand (Visakha); het bijgelovig feest daarentegen moet zich mengen
tussen de andere feestelijkheden van de maand van de Phi (génie van het dorp).
Tijdens deze periode vinden overal verschillende plechtigheden plaats, in de Ho Phi (altaar van de Phi) eerst in het hoofd en nadien in de ondergeschikte. Zij hebben een grote religieuze en sociale invloed, zelfs al noteert men een zekere verminderde interesse. Iedere beschermheer heeft zijn eigen speciaal feest en de gemeenschappen van al deze beschermheren verzamelen zich op deze dag in hun aanwezigheid, dit gaat gepaard met de jaarlijkse offerande, uitgesproken door de Cham (de tovenaar) in naam van allen. Men roept er de Beschermheren op, deze nemen bezit van gespecialiseerde mediums en bij deze gelegenheid kunnen de landbouwers de weervoorspellingen bekomen en zoeken om die eventueel te verbeteren of zich naar gevolg te gaan organiseren. Deze feesten gaan gepaard met vele spelen. Dan kan de Boun Samra (ceremonie van de zuivering van het dorp) gehouden worden, die als doel heeft de slechte geesten en de ongelukken te verjagen, naar het voorbeeld van Boeddha; men zet een tent neer in het centrum van het dorp, vier indien het een groot dorp betreft, en acht houten palen op de uithoeken die onder elkaar verbonden zijn met de gezegende koord; de monniken lezen verschillende verzen voor en zegenen het water waarmee ze nadien het gehele dorp gaan besprenkelen.
In deze algemene samenhang van erediensten voor de plaatselijke Beschermheren is het Feest van de Vuurpijlen ( Boung Bang Fay) te situeren, dat soms niets meer is dan het feest voor het Génie van het dorp (Phi Ban) of in andere gevallen zijn evenknie. Te Vientiane daarentegen verenigen de feesten zich in Boun Visakha Bousa.
DE BOUN BANG FAY ( Feest van het
afschieten van vuurpijlen)
Dit feest wordt niet in ieder dorp gevierd, of in ieder geval in sommige dorpen niet ieder jaar, in tegenstelling tot de jaarlijkse offerande bij de Phi Ban die nooit wordt overgeslagen. Het feest en de datum worden besproken en beslist door de raad van de ouderlingen die ook de bijdragen in de onkosten en het aantal uitgenodigde dorpen vastleggen. Ondertussen bereidden alle uitgenodigde dorpen hun eigen vuurpijl voor, in het algemeen zijn het de monniken die zich met deze kunst bezighouden. In de morgen van de afgesproken dag, komen de groepen van de betrokken dorpen in kalmte aan, vergezeld door de monniken.. Bij deze gelegenheid en naargelang het aantal monniken, kan er een inwijding of een Monniken promotie plaatsvinden in de ochtend van de eerste of de tweede dag. Gedurende deze twee dagen slenteren groepen jongeren door de straten van het dorp, al zingend en melodieën spelend. De refreinen en gezangen gaan over de vruchtbaarheid en in veel gevallen beweegt men zich op zijn achterste vooruit en achteruit op de aarde, tevens is een rode fallus een veel gebruikt symbool voor de vruchtbaarheid.
In het begin van de namiddag vindt het transport van de vuurpijlen plaats naar de hoofdtempel van de Beschermheer van het dorp, zij worden voorgesteld door de tovenaar (Cham) aan het génie van het dorp (Phi Ban), met een gebed en een rituele offerande. In sommige plaatsen lanceert men twee kleine vuurpijlen ter plaatse, als erkenning en verering van de Beschermheer. Nadien worden de vuurpijlen doorheen het dorp rondgedragen en tenslotte neergeplaatst op de binnenplaats van de pagode, waar een voorlopig altaar is neergezet voor de Ban Phi. De stoeten met de vuurpijlen van de ene naar de andere plaats worden altijd voorafgegaan door de Nang Thiem ( vrouwelijk medium van de Beschermheren). Zij danst, gekleed in ceremoniële gewaden, gaat in trance en wordt in overvloed alcohol geserveerd. Zij herhaalt haar dansen voor de vuurpijlen die geplaatst zijn op een verhoog naast de prauw voor de wedstrijden. Tijdens de avond worden de vuurpijlen
nog meegenomen tijdens drie ronden rond de pagode waarna zij neergelegd worden op de binnenplaats of in de Sala (huis van de vluchtenden, schuiloord); een religieuze plechtigheid kan het ritueel afsluiten. Gedurende de nacht, wordt in vele dorpen de wedstrijd van de trommelaars gehouden, verschillende deelnemers gekomen uit het omliggende, etaleren hun ritmische talenten en hun uithouding,. Het aflossen van de trommelaars verloopt onder begeleiding van luide gezangen en uitbundige dansen. De nacht verloopt verder in de voor deze gelegenheden typische broeierige en luide atmosfeer.
De volgende morgen, na de aalmoes aan de monniken, voert de Nang Thiem, na het ontvangen van de schotel voor de offerande en eredienst, de dans van de sabel uit, voor de vuurpijlen om alzo alle slechte invloeden en ziektes op hen over te brengen. Voor de middag wordt een maaltijd aangeboden aan de monniken en de genodigden. Vervolgens, kort na de middag, worden de vuurpijlen naar de plaats van afschieten gebracht waar ze in stellingen worden geplaatst die opgetrokken zijn met bomen die men langs de oever van de rivier kan vinden. Alles wordt in gereedheid gebracht. De weddenschappen worden afgesloten tussen de vuurpijlmakers en geïnteresseerden en tussen de bewoners van de verschillende dorpen.
Uiteindelijk begint het afschieten. Iedere lancering wordt door iedereen met grote aandacht gevolgd, succesvolle lanceringen lokken vreugdekreten uit en enthousiaste bewondering, de mislukte lanceringen lokken protest, verwijten en gelach uit. De overwinnaars worden in triomf rondgedragen terwijl de verliezers het mikpunt worden van alle slechte verwensingen.
Allen keren nadien naar hun dorpen terug, waar zij nog lang napraten over het gebeurde en waardoor de banden tussen de verschillen dorpen nog versterkt worden.
De Boun Bang Fay is ongetwijfeld een feest ter ere van de Phi Ban, aan wie men een goede gezondheid en goede oogsten vraagt en in het bijzonder regelmatig wat regen. De vuurpijlen worden niet louter aanzien als een vorm van vermaak maar zij zijn in de eerste plaats een offerande en een verering van de locale goden voor het bekomen van regen. In de Boeddhistische interpretatie vormen zij ook een hommage aan Boeddha en herinnert de afgeschoten vuurpijl aan de goddelijke omhelzing van de brandende toorts van de verlichte.
Zij stellen tevens een fallus voor en dienen aldus de vruchtbaarheid, of zij roepen de Nak (zuiveraars en ontwikkelaars van de regen) op. De rol van het boeddhisme beïnvloedt dit feest niet ten gronde, de monniken zijn aanwezig als bouwers van de vuurpijlen en kunnen van deze bijeenkomst profiteren voor een pure monniken plechtigheid. De hoofdtempel van de baas van het dorp vormt het middelpunt van dit feest, samen met zijn uitvoerders: Cham(tovenaar, meester van het ritueel) en de Nang Thiem( vrouwelijk medium).
Vertaling : Pascal Vandoorne